Miasto Biała Piska

Biała Piska (niem. Bialla, 1938–1945 Gehlenburg) – miasto w Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biała Piska.

Położenie

Pod względem etnograficznym Biała Piska leży na Mazurach. Historycznie leży również na obszarze dawnej Galindii.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na Pojezierzu Ełckim, stanowiącym część Pojezierza Mazurskiego.

Nazwa

Wieś powstała nad strumykiem Gayle, na miejscu wcześniejszej osady pruskiej o tej samej nazwie, od którego też przyjęła nazwę. Nazwa pochodzi z języka staropruskiego – gaylis – oznaczającego biały. W przywileju lokacyjnym występowała jako Struppenberg, jednak nazwa ta nigdy się nie przyjęła.

Nazwa późniejszego miasta funkcjonowała pod następującymi formami: Pial, Pialla, Cayle, Gayle, Gala, Büahle, Geel. Z biegiem lat nazwa ostatecznie ustaliła się jako Bialla, najprawdopodobniej przez wpływy kolonistów z Mazowsza osiedlających się na tym obszarze. W 1938 roku nazwę zmieniono na Gehlenburg.

Od XV do XVII wieku

Wieś Biała powstała w 1428 roku na miejscu wcześniejszej osady pruskiej Gayle. Wymieniana w sprawozdaniu wizytacyjnym z 1424 roku liczyła 60 łanów z młynem, w dąbrowie przy Gayle (dąbrowa położona pół mili od Jeziora Kumielskiego), gdzie niejaki Cwalina wraz z 20 krewnymi objął obszar 100 łanów. Dobra te znajdowały się ćwierć drogi od młyna zwanego Steffanflies.

Przywilej lokacyjny dla wsi czynszowej wystawiony został 9 października 1428 roku przez Josta Struppergera komtura bałgijskiego i wójta natangijskiego, za wiedzą i wolą wielkiego mistrza Pawła von Rusdorfa. Wieś położona była w okolicy zwanej Gayle, na 60 łanach na prawie chełmińskim. Sołtys i zasadźca – Piotr Szulc otrzymał 6 łanów chełmińskich, 4 łany przeznaczono na uposażenie parafii. Mieszkańcy otrzymali 15 lat wolnizny. Karczma wymieniana była już w 1447 roku.

W 1481 roku ksiądz Nicolaus parafii w Białej zrezygnował z funkcji proboszcza ze względu na stan zdrowia. Jego następcą został ks. Piotr Świętosławicz z diecezji płockiej. Proboszcz Świętosławicz obsadzony został przez komtura bałgijskiego Erazmusa von Reizensteina. Przed 1525 rokiem Biała należała do archiprezbiteratu w Reszlu.

W 1539 roku wieś zamieszkiwała wyłącznie ludność polska. Rozwój na przełomie XVI/XVII wieku Biała zawdzięczała dogodnemu położeniu na szlaku handlowym. Zasłynęła głównie z dużych jarmarków bydła. Dwa wydarzenia wstrzymały rozwój miasta. W 1656 roku wieś została spalona przez Tatarów hetmana Gosiewskiego. Kolejnym była epidemia dżumy (1709-1710), w wyniku której zmarło około 75% mieszkańców, a 57 łanów ziemi zostało pustych. Do 1657 roku pozostawała pod zwierzchnictwem Korony Królestwa Polskiego jako lenno.

Od XVIII do 1 połowy XX wieku

26 marca 1722 roku w Królewcu Fryderyk Wilhelm I, król pruski, nadał osadzie prawa miejskie. Biała liczyła wówczas 600 mieszkańców.

Stąd pochodził królewiecki ewangelicki duszpasterz polski Krzysztof Liebruder. W latach 1826–1829 pastorem był Jan Szamborski (1780–1832), nauczyciel, autor popularnych na Mazurach podręczników do nauki języka polskiego. Powstańcy styczniowi z zaboru pruskiego przekraczali granicę w okolicy i przez miasto szmuglowano broń do zaboru rosyjskiego dla powstańców.

W 1871 roku miasto znalazło się w granicach Niemiec. Wybudowanie linii kolejowej Ełk–Pisz (1883) spowodowało rozwój miasta w XIX w.

Żydzi w Białej Piskiej

Żydzi w Białej zaczęli się osiedlać pod koniec epoki napoleońskiej. W 1828 roku mieszkało tu 10 Żydów. Rozwój osadnictwa przypada jednak na połowę XIX wieku. Społeczność żydowska składała się z imigrantów z Mazowsza i Prus Zachodnich. W roku budżetowym 1863–1864 gmina żydowska dysponowała kwotą 150 talarów. Z funduszy tych opłacano sługę religijnego, utrzymywano cmentarz, a w późniejszych latach synagogę.

Samodzielna gmina żydowska została zlikwidowana w 1905 roku. Miejscowi Żydzi weszli w skład gminy w Piszu.

Po dojściu hitlerowców do władzy nasiliły się wystąpienia antysemickie. Zmusiły one do wyjazdu Żydów z Białej do większych miast (Królewiec, Berlin) lub imigracji, głównie do Holandii.

Od 1938 do 1945

Do 1938 roku nosiło oficjalną niemiecką nazwę administracyjną Bialla. 16 lipca 1938 roku w ramach germanizacji nazw dekretem będących u władzy niemieckich nazistów przemianowana na Gehlen, po czym na Gehlenburg. 4 września 1939 roku samotny polski samolot Karaś z 51 eskadry rozpoznawczej ostrzelał i obrzucił na miejscowym dworcu bombami niemiecki pociąg przewożący uzbrojenie i sprzęt wojskowy.

Po 1945

Po zakończeniu II wojny światowej Biała Piska została włączona do Polski. Do 1946 roku była siedzibą powiatu piskiego. Zniszczenia wojenne miasta wyniosły 30%. Zamieszkująca dotychczas Białą Piską ludność niemiecka została wysiedlona na zachód, a na ich miejsce osiedlano Polaków wysiedlonych z Kresów (głównie z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Polesia) oraz polskich osadników głównie z pobliskiego Mazowsza, a także Podlasia i Suwalszczyzny.

W latach 1954–1972 miasto był siedzibą władz gromady Biała Piska, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa suwalskiego.

W sierpniu 2017 roku elewacja miejscowej kaplicy ewangelicko-augsburskiej została zbezczeszczona przez umieszczenie haseł nacjonalistycznych i wulgarnego rysunku.

28 października 2023 roku Biała Piska dołączyła do Cittàslow – międzynarodowej sieci miast dobrego życia.

Zabytki

Kościół św. Andrzeja Boboli – barokowy kościół wybudowany w latach 1756–1763, wieża z 1832 r., wzniesiona według projektu K.F. Schinkla. Ołtarz główny z XVII w.

Ratusz z początku XX w.

Zabudowa małomiasteczkowa z przełomu XIX i XX w.

Zdewastowany cmentarz niemiecki

Gospodarka

Obecnie w Białej Piskiej jest zlokalizowany drobny przemysł spożywczy i drzewny. W pobliżu miasta znajdują się pokłady torfu, wapienia łąkowego i rudy darniowej. Znajduje się tu przystanek PKP, PKS, ośrodek zdrowia, poczta, bank, restauracje, kawiarnie, funkcjonowało kino.

Kościoły

Miejscowość jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej, należącej do dekanatu Biała Piska, diecezji ełckiej. W miejscowości znajduje się także kaplica ewangelicko-augsburska należąca do parafii w Piszu.

Sport

W miejscowości działa klub piłki nożnej Znicz Biała Piska, założony w 1954 roku.

Tekst: „Biała Piska”, polskojęzyczna Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0, wersja z 16 września 2026.

Biała Piska (dawniej niem. Bialla) to miasto w powiecie piskim w województwie warmińsko-mazurskim w Polsce. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej o tej samej nazwie, liczącej 10 354 mieszkańców (stan na 1 stycznia 2024).

Położenie geograficzne

Biała, miejscowość wypoczynkowa na Pojezierzu Mazurskim, leży w historycznych Prusach Wschodnich, w powiecie Johannisburg (Pisz); około 20 km od wschodniego brzegu Śniardw (Spirdingsee), największego jeziora mazurskiego, na wysokości 138 m n.p.m. Na południu zaczyna się Puszcza Piska (Johannisburger Heide) z rozległymi lasami.

Historia

Miejscowość wzmiankowano w 1334 roku jako Gailen; nazwa wywodzi się z pruskiego „gailis” (biały). Polska nazwa Biała jest tłumaczeniem pruskiego pierwowzoru. W 1428 roku w pobliżu pruskiego grodu założono niemiecką wieś czynszową „Auf der Gaylen”, a jej mieszkańcy około 1480 roku wznieśli kościół. Dzięki sąsiedztwu z Polską w XVI wieku rozwinął się ożywiony handel przygraniczny, a osada szybko rosła. W połowie stulecia było tu 38 chłopów i trzech młynarzy. Od 1595 roku urządzano duże targi wołów, a karczmarzy trudniło się swoim fachem 28. W 1645 roku Biała otrzymała prawo organizowania czterech jarmarków rocznie. Gdy w 1656 roku Tatarzy najechali kraj, nawiedzili także Białą, grabiąc ją i paląc. Wielu mieszkańców zabito lub uprowadzono.

Kolejne wyludnienie przyniosła Wielka Zaraza (Prusy). W Białej na tę chorobę zmarło 315 osób. Mimo to siła gospodarcza miejscowości pozwoliła na dalszy rozwój, tak że pruski król Fryderyk Wilhelm I nadał Białej w 1722 roku prawa miejskie. Królewski program osadniczy sprawił ponadto, że napłynęli nowi mieszkańcy, głównie rzemieślnicy. Po tym, jak w latach 1756–1763 wzniesiono nowy budynek kościoła, po założeniu miasta przystąpiono do wytyczenia rynku o powierzchni 1,65 hektara i kratowej sieci ulic oraz do budowy nowego ratusza. W czasie wojny siedmioletniej Biała była w latach 1758–1762 zajęta przez wojska rosyjskie. W latach 1764–1800 była pruskim miastem garnizonowym.

W wojnie z Napoleonem armia rosyjska uczyniła z Białej w 1807 roku na dziewięć dni swoją kwaterę główną. Po bitwie pod Frydlandem w czerwcu 1807 roku miasto zajęły wojska francuskie i polskie, nakładając na nie wysokie koszty stacjonowania. Żołnierze przynieśli ponadto wiele chorób, na które zmarło wielu mieszkańców. Po zwycięstwie nad Napoleonem Prusy zreorganizowały swoją administrację terytorialną. Biała została w 1818 roku przyporządkowana powiatowi Johannisburg (Pisz) w rejencji gąbińskiej (Gumbinnen). Jako sąd powstał sąd miejski i urzędowy w Białej, od 1824 roku sąd ziemski i miejski w Białej. Od 1849 roku działała komisja sądowa w Białej przy sądzie powiatowym w Piszu, zanim w 1879 roku utworzono sąd rejonowy (Amtsgericht) w Białej.

W 1885 roku nastąpiło włączenie do linii kolejowej z Pisza do Ełku (Lyck). W mieście mieszkało wówczas około 1700 osób, w tym około 700 polskojęzycznych.

W czasie I wojny światowej w pobliżu miasta doszło do potyczki między wojskami niemieckimi a rosyjskimi. Następnie Rosjanie weszli do miasta i obrabowali ludność. W plebiscycie przewidzianym w traktacie wersalskim na obszarze plebiscytowym Olsztyn (Allenstein) 11 lipca 1920 roku 1440 mieszkańców opowiedziało się za przynależnością do Niemiec, na Polskę nie padł ani jeden głos.

W latach 1927 i 1928 zbudowano nowy gmach sądu rejonowego i wodociąg.

W ramach nazistowskiego programu germanizacji, do którego należała też zmiana nazw miejscowości brzmiących „niedość niemiecko”, Biała została w 1938 roku przemianowana najpierw na Gehlen, a w końcu na Gehlenburg. Podczas spisu ludności w 1939 roku naliczono 2623 mieszkańców. Pod koniec II wojny światowej niemal wszyscy mieszkańcy opuścili miasto przed zbliżającym się frontem sowieckim; zajęła je 23 stycznia 1945 roku Armia Czerwona. W następstwie wojny miejscowość stała się częścią Polski i została przemianowana na Biała Piska.

W latach 1945–1946 miejscowość była siedzibą powiatu piskiego.

Religia

Biała była wsią kościelną już w czasach przedreformacyjnych. Do połowy XVIII wieku stała tu drewniana świątynia, którą trzeba było rozebrać.

Kościół ewangelicki

Reformacja dotarła do Białej bardzo wcześnie. Przed 1531 rokiem urzędował tu już pastor luterański. W latach 1756–1763 za pastora Ephraima Ebla powstał zachowany do dziś kościół, otynkowany budynek z kamienia polnego z wieżą zaprojektowaną przez Karla Friedricha Schinkla, dostawioną w 1832 roku. Ambonę i ołtarz – powstałe około 1630 roku – połączono w 1765 roku w ołtarz-ambonę. W tym samym roku kościół otrzymał organy. W 1921 roku zakupiono trzy dzwony.

Do 1715 roku parafia w Białej należała do inspekcji ełckiej (Lyck, dziś Ełk), potem aż do 1945 roku do okręgu kościelnego Johannisburg (Pisz) w prowincji kościelnej Prusy Wschodnie Kościoła Ewangelickiego Unii Staropruskiej. W 1925 roku do parafii Biała należało 5911 członków wspólnoty, której obszar obejmował 19 miejscowości i osad. Ostatnim niemieckim duchownym był pastor Heinrich Heldt. Był wyrazistym przeciwnikiem narodowego socjalizmu i członkiem Kościoła Wyznającego. Mimo kilkukrotnych pobytów w więzieniu mógł opiekować się swoją wspólnotą aż do wkroczenia Armii Czerwonej w 1945 roku. W zawierusze wojennej zginęli on i jego żona. Upamiętnia go Heinrich-Heldt-Haus, dom parafialny z wbudowaną kaplicą obecnej parafii ewangelicko-augsburskiej w Białej Piskiej, tuż za ratuszem w centrum miasta. Dawny ewangelicki kościół parafialny został zaraz po wojnie przekazany Kościołowi katolickiemu. Biała Piska jest dziś – podobnie jak Ełk (Lyck) i Wejsuny (Weissuhnen) – filią parafii w Piszu (Johannisburg) w diecezji mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce.

Parafia Biała Piska

Większość mieszkańców Białej Piskiej jest dziś wyznania katolickiego. Budynek kościoła został wywłaszczony na rzecz Kościoła katolickiego i jest obecnie pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli. Dawne wyposażenie wnętrza zaginęło, z wyjątkiem jednego krucyfiksu. W 2006 roku odnowiono fasadę budynku.

Dekanat Biała Piska

Biała Piska jest dziś ośrodkiem dekanatu o tej samej nazwie w diecezji ełckiej (Lyck) Kościoła katolickiego w Polsce.

Do dekanatu należy osiem parafii: kościół św. Andrzeja Boboli w Białej Piskiej, kościół Matki Boskiej Częstochowskiej w Drygałach (Drygallen, 1938–1945 Drigelsdorf), kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kumielsku (Kumilsko, 1938–1945 Morgen), kościół Najświętszej Maryi Panny w Okartowie (Eckersberg), kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Orzyszu (Arys), kościół Najświętszej Maryi Panny w Orzyszu, kościół św. Szczepana w Rożyńsku Wielkim (Groß Rosinsko, 1938–1945 Großrosen) i kościół Chrystusa Króla w Skarżynie (Skarzinnen, 1938–1945 Richtenberg).

Zabytki i atrakcje

Kościół parafialny św. Andrzeja Boboli wzniesiono w latach 1756–1763 w stylu barokowym, a wieżę frontową dodano w 1832 roku według projektu Karla Friedricha Schinkla.

Wieża ciśnień i dworzec pochodzą z okresu około 1900 roku.

Gmina

Do gminy miejsko-wiejskiej (gmina miejsko-wiejska) Biała Piska o powierzchni 420 km² należą samo miasto i 47 wsi z sołectwami.

Komunikacja

Przez obszar gminy przebiega ważna komunikacyjnie droga krajowa 58, biegnąca w kierunku zachód–wschód od Olsztynka (Hohenstein) aż do Szczuczyna w województwie podlaskim. Droga wojewódzka 667 z Ełku (Lyck) przecina gminę w kierunku północ–południe i kończy się w Białej Piskiej.

Biała Piska ma stację kolejową na linii Olsztyn–Ełk.

Najbliższe lotniska to gdańskie i warszawskie, skąd jest połączenie z międzynarodowym ruchem lotniczym.

Osobistości

Julius Rimarski (1849–1935), superintendent w Mrągowie (Sensburg)

Walther Tomuschat (1866–1914), nauczyciel i autor podręczników szkolnych

Walther Rimarski (1874–1963), chemik

Herbert Neumann (1888–1976), prawnik administracyjny.

Tekst: polskie tłumaczenie artykułu „Biała Piska”, niemieckojęzyczna Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0, wersja z 27 kwietnia 2026.