Nazwa i jej pochodzenie
Nazwa miasta wywodzi się od staropruskiego słowa gailis — „biały”. Tak nazywał się strumień (Gayle, dziś Białka), nad którym w XV wieku założono osadę; w dokumentach występowały formy Gailen, Pial, Pialla, Cayle, Gala, Büahle i Geel. Przywilej lokacyjny nadawał osadzie nazwę Struppenberg (od nazwiska komtura), ale ta się nie przyjęła. Pod wpływem polskich osadników z Mazowsza ustaliła się forma Bialla, używana urzędowo do 1938 r. W ramach akcji germanizacji nazw w Prusach Wschodnich 16 lipca 1938 r. miasto przemianowano najpierw na Gehlen, a następnie na Gehlenburg. Po 1945 r. przywrócono nazwę „Biała”, a człon „Piska” (od pobliskiego Pisza, dawniej Jańsborka) dodano, by odróżnić miasto od innych Białych w Polsce.
Herb
W polu srebrnym zielona lipa na zielonej murawie; po heraldycznej prawej czerwony ołtarz ofiarny ze złotymi ozdobami, opleciony zielonym wieńcem z liści dębu, z płomieniem na szczycie. Symbolika nawiązuje do pogańskich Prusów — święte drzewo i ogień ofiarny. Pieczęć miejska znana jest od 1722 r., obecny wzór herbu ukształtował się w XIX w. Miasto promuje się hasłem „miasto trzech wież” (wieża kościoła, ratusza i ciśnień).
Średniowiecze: lokacja krzyżacka
Teren dzisiejszej gminy — pogranicze Galindii i Mazowsza — przez stulecia był słabo zaludnioną puszczą. Kolonizację prowadził Zakon Krzyżacki z komturstwa bałgijskiego, osadzając głównie ludność polską z Mazowsza. W 1424 r. wizytacja wymienia wieś Białą (60 łanów, młyn). 9 października 1428 r. komtur bałgijski Jost Strupperger wystawił przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim; zasadźcą był Piotr Szulc, który otrzymał 6 łanów i 15 lat wolnizny. W tym samym roku lokowano Kumielsk (46 łanów), a w latach 1436–38 Drygały (zasadźca Marcin Drygał). W 1447 r. we wsi była karczma, około 1480 r. zbudowano kościół, a w 1481 r. proboszczem został Piotr Świętosławicz z diecezji płockiej.
W czasie wojny trzynastoletniej (1454–66) ziemie te były lennem Korony. Po sekularyzacji Zakonu w 1525 r. Biała znalazła się w Prusach Książęcych — lennie Polski do 1657 r. Spis z 1539 r. wykazuje ludność wyłącznie polską. W 1645 r. osada uzyskała prawo do czterech jarmarków rocznie, co świadczy o jej handlowym znaczeniu na pograniczu.
Klęski XVII i XVIII wieku
W 1656 r., podczas potopu szwedzkiego, Białą spalili Tatarzy w służbie hetmana Gosiewskiego. Jeszcze większą katastrofą była dżuma lat 1709–1711, która zabiła około trzech czwartych mieszkańców (315–337 osób). Odbudowę przyniosła polityka króla Fryderyka Wilhelma I: 26 marca 1722 r. nadał on Białej prawa miejskie. Miasto liczyło wówczas około 600 mieszkańców i miało regularny rynek, zachowany do dziś jako zabytkowy układ urbanistyczny.
W latach 1756–63 wzniesiono obecny kościół (ewangelicki, dziś rzymskokatolicki św. Andrzeja Boboli) z kamienia polnego, staraniem pastora Ephraima Ebela; ołtarz ambonowy pochodzi z 1765 r., a 23-metrową wieżę dobudowano w 1832 r. według projektu Karla Friedricha Schinkla. W czasie wojny siedmioletniej (1758–62) miasto okupowali Rosjanie; w latach 1764–1800 stacjonował tu garnizon pruski.
XIX wiek: pogranicze Prus i Rosji
W 1807 r. w Białej przez dziewięć dni mieściła się kwatera główna armii rosyjskiej, potem przechodziły wojska francuskie i polskie, a wraz z nimi epidemie. Od 1818 r. miasto należało do powiatu Johannisburg (Pisz) w rejencji gąbińskiej. W latach 1826–29 pastorem był Jan Szamborski, autor podręczników języka polskiego — ludność miasta i okolic pozostawała w większości polskojęzyczna, ewangelicka (Mazurzy). W czasie powstania styczniowego przez pobliską granicę przemycano broń dla powstańców.
Od 1862 r. istniał cmentarz żydowski (gmina żydowska została rozwiązana w 1905 r.). W 1871 r. Biała weszła w skład Cesarstwa Niemieckiego; w 1879 r. utworzono sąd obwodowy, a w 1885 r. otwarto linię kolejową Ełk–Pisz ze stacją Bialla. Pod koniec XIX w. miasto liczyło niespełna 2 tys. mieszkańców i żyło z jarmarków bydlęcych, drobnego przemysłu spożywczego i drzewnego oraz eksploatacji torfu, wapienia łąkowego i rudy darniowej.
1914–1945
Walki pierwszej wojny światowej (1914–15) przyniosły zniszczenia i rabunek przez wojska rosyjskie; pamiątką są cmentarze wojenne w Drygałach i Rakowie Małym. W plebiscycie 11 lipca 1920 r. wszystkie 1440 głosów oddano za pozostaniem w Prusach Wschodnich. W latach 20. zbudowano sąd i wodociągi, w 1933 r. miasto liczyło 2448 mieszkańców. Po 1933 r. nasiliły się wystąpienia antysemickie, a w 1938 r. zmieniono nazwę na Gehlenburg. 4 września 1939 r. polski samolot PZL.23 Karaś z 51. eskadry zaatakował pociąg na stacji — jeden z pierwszych polskich nalotów na terytorium Rzeszy.
23 stycznia 1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona; zniszczenia sięgnęły około 30% zabudowy. W latach 1945–46 Biała była tymczasową siedzibą władz powiatu piskiego. Ludność niemiecką i część mazurskiej wysiedlono; na ich miejsce przybyli osadnicy z Kresów Wschodnich, Mazowsza, Podlasia i Suwalszczyzny.
Po 1945 roku
W latach 1946–75 Biała Piska należała do województwa olsztyńskiego, w latach 1954–72 istniała gromada Biała Piska (miasto pozostawało poza nią), a 1 stycznia 1973 r. reaktywowano gminę. W latach 1975–98 miasto leżało w województwie suwalskim; w 1990/91 r. połączono miasto i gminę w jedną jednostkę miejsko-wiejską. Od 1 stycznia 1999 r. gmina należy do powiatu piskiego w województwie warmińsko-mazurskim.
Po wojnie rozwinęło się szkolnictwo rolnicze (Technikum Rolnicze założone w 1953 r. przez Jana Nowakowskiego), a w sąsiednim Bemowie Piskim — garnizon i ośrodek szkolenia poligonowego (poligon Orzysz, założony w 1890 r.). Od 2017 r. stacjonuje tam wielonarodowa batalionowa grupa bojowa NATO. 28 października 2023 r. Biała Piska przystąpiła do sieci Cittaslow.
Kalendarium
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1424 | pierwsza wzmianka o wsi Biała (60 łanów, młyn) |
| 1428 | 9 października — przywilej lokacyjny komtura Josta Struppergera; lokacja Kumielska |
| 1436–38 | lokacja Drygał |
| ok. 1480 | pierwszy kościół |
| 1525 | sekularyzacja Zakonu; Prusy Książęce lennem Polski |
| 1645 | prawo do 4 jarmarków |
| 1656 | spalenie przez Tatarów |
| 1709–11 | dżuma — śmierć ok. 75% mieszkańców |
| 1722 | 26 marca — prawa miejskie od Fryderyka Wilhelma I |
| 1756–63 | budowa obecnego kościoła |
| 1807 | kwatera armii rosyjskiej, przemarsze wojsk napoleońskich |
| 1832 | wieża kościelna wg projektu K.F. Schinkla |
| 1862 | założenie cmentarza żydowskiego |
| 1885 | otwarcie kolei Ełk–Pisz, stacja Bialla |
| 1914–15 | walki I wojny światowej |
| 1920 | 11 lipca — plebiscyt (100% za Prusami Wschodnimi) |
| 1938 | 16 lipca — zmiana nazwy na Gehlen, potem Gehlenburg |
| 1939 | 4 września — polski nalot na stację |
| 1945 | 23 stycznia — zajęcie przez Armię Czerwoną; siedziba powiatu piskiego (do 1946) |
| 1946 | nazwa Biała Piska |
| 1954 | 27 września — Szaga/Karczmisko otrzymuje nazwę Bemowo Piskie (1955) |
| 1973 | reaktywacja gminy |
| 1999 | powiat piski, woj. warmińsko-mazurskie |
| 2010 | przywrócenie ruchu pasażerskiego na kolei (zawieszonego w 2000) |
| 2017 | grupa bojowa NATO w Bemowie Piskim |
| 2023 | 28 października — członkostwo w Cittaslow |
| 2024 | Franciszek Paweł Romankiewicz burmistrzem |
Biała Piska w polskiej Wikipedii — historia
Nazwa
Wieś powstała nad strumykiem Gayle, na miejscu wcześniejszej osady pruskiej o tej samej nazwie, od którego też przyjęła nazwę. Nazwa pochodzi z języka staropruskiego – gaylis – oznaczającego biały. W przywileju lokacyjnym występowała jako Struppenberg, jednak nazwa ta nigdy się nie przyjęła.
Nazwa późniejszego miasta funkcjonowała pod następującymi formami: Pial, Pialla, Cayle, Gayle, Gala, Büahle, Geel. Z biegiem lat nazwa ostatecznie ustaliła się jako Bialla, najprawdopodobniej przez wpływy kolonistów z Mazowsza osiedlających się na tym obszarze. W 1938 roku nazwę zmieniono na Gehlenburg.
Demografia
Według danych z 30 czerwca 2012 r. miasto miało 4119 mieszkańców.
Zabytki
Kościół św. Andrzeja Boboli – barokowy kościół wybudowany w latach 1756–1763, wieża z 1832 r., wzniesiona według projektu K.F. Schinkla. Ołtarz główny z XVII w.
Ratusz z początku XX w.
Zabudowa małomiasteczkowa z przełomu XIX i XX w.
Zdewastowany cmentarz niemiecki
Tekst: „Biała Piska”, polskojęzyczna Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0, wersja z 16 września 2026.
Biała Piska (dawniej Bialla / Gehlenburg) w niemieckiej Wikipedii (tłumaczenie)
Biała Piska (dawniej niem. Bialla) to miasto w powiecie piskim w województwie warmińsko-mazurskim w Polsce. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej o tej samej nazwie, liczącej 10 354 mieszkańców (stan na 1 stycznia 2024).
Historia
Miejscowość wzmiankowano w 1334 roku jako Gailen; nazwa wywodzi się z pruskiego „gailis” (biały). Polska nazwa Biała jest tłumaczeniem pruskiego pierwowzoru. W 1428 roku w pobliżu pruskiego grodu założono niemiecką wieś czynszową „Auf der Gaylen”, a jej mieszkańcy około 1480 roku wznieśli kościół. Dzięki sąsiedztwu z Polską w XVI wieku rozwinął się ożywiony handel przygraniczny, a osada szybko rosła. W połowie stulecia było tu 38 chłopów i trzech młynarzy. Od 1595 roku urządzano duże targi wołów, a karczmarzy trudniło się swoim fachem 28. W 1645 roku Biała otrzymała prawo organizowania czterech jarmarków rocznie. Gdy w 1656 roku Tatarzy najechali kraj, nawiedzili także Białą, grabiąc ją i paląc. Wielu mieszkańców zabito lub uprowadzono.
Kolejne wyludnienie przyniosła Wielka Zaraza (Prusy). W Białej na tę chorobę zmarło 315 osób. Mimo to siła gospodarcza miejscowości pozwoliła na dalszy rozwój, tak że pruski król Fryderyk Wilhelm I nadał Białej w 1722 roku prawa miejskie. Królewski program osadniczy sprawił ponadto, że napłynęli nowi mieszkańcy, głównie rzemieślnicy. Po tym, jak w latach 1756–1763 wzniesiono nowy budynek kościoła, po założeniu miasta przystąpiono do wytyczenia rynku o powierzchni 1,65 hektara i kratowej sieci ulic oraz do budowy nowego ratusza. W czasie wojny siedmioletniej Biała była w latach 1758–1762 zajęta przez wojska rosyjskie. W latach 1764–1800 była pruskim miastem garnizonowym.
W wojnie z Napoleonem armia rosyjska uczyniła z Białej w 1807 roku na dziewięć dni swoją kwaterę główną. Po bitwie pod Frydlandem w czerwcu 1807 roku miasto zajęły wojska francuskie i polskie, nakładając na nie wysokie koszty stacjonowania. Żołnierze przynieśli ponadto wiele chorób, na które zmarło wielu mieszkańców. Po zwycięstwie nad Napoleonem Prusy zreorganizowały swoją administrację terytorialną. Biała została w 1818 roku przyporządkowana powiatowi Johannisburg (Pisz) w rejencji gąbińskiej (Gumbinnen). Jako sąd powstał sąd miejski i urzędowy w Białej, od 1824 roku sąd ziemski i miejski w Białej. Od 1849 roku działała komisja sądowa w Białej przy sądzie powiatowym w Piszu, zanim w 1879 roku utworzono sąd rejonowy (Amtsgericht) w Białej.
W 1885 roku nastąpiło włączenie do linii kolejowej z Pisza do Ełku (Lyck). W mieście mieszkało wówczas około 1700 osób, w tym około 700 polskojęzycznych.
W czasie I wojny światowej w pobliżu miasta doszło do potyczki między wojskami niemieckimi a rosyjskimi. Następnie Rosjanie weszli do miasta i obrabowali ludność. W plebiscycie przewidzianym w traktacie wersalskim na obszarze plebiscytowym Olsztyn (Allenstein) 11 lipca 1920 roku 1440 mieszkańców opowiedziało się za przynależnością do Niemiec, na Polskę nie padł ani jeden głos.
W latach 1927 i 1928 zbudowano nowy gmach sądu rejonowego i wodociąg.
W ramach nazistowskiego programu germanizacji, do którego należała też zmiana nazw miejscowości brzmiących „niedość niemiecko”, Biała została w 1938 roku przemianowana najpierw na Gehlen, a w końcu na Gehlenburg. Podczas spisu ludności w 1939 roku naliczono 2623 mieszkańców. Pod koniec II wojny światowej niemal wszyscy mieszkańcy opuścili miasto przed zbliżającym się frontem sowieckim; zajęła je 23 stycznia 1945 roku Armia Czerwona. W następstwie wojny miejscowość stała się częścią Polski i została przemianowana na Biała Piska.
W latach 1945–1946 miejscowość była siedzibą powiatu piskiego.
Religia
Biała była wsią kościelną już w czasach przedreformacyjnych. Do połowy XVIII wieku stała tu drewniana świątynia, którą trzeba było rozebrać.
Kościół ewangelicki
Reformacja dotarła do Białej bardzo wcześnie. Przed 1531 rokiem urzędował tu już pastor luterański. W latach 1756–1763 za pastora Ephraima Ebla powstał zachowany do dziś kościół, otynkowany budynek z kamienia polnego z wieżą zaprojektowaną przez Karla Friedricha Schinkla, dostawioną w 1832 roku. Ambonę i ołtarz – powstałe około 1630 roku – połączono w 1765 roku w ołtarz-ambonę. W tym samym roku kościół otrzymał organy. W 1921 roku zakupiono trzy dzwony.
Do 1715 roku parafia w Białej należała do inspekcji ełckiej (Lyck, dziś Ełk), potem aż do 1945 roku do okręgu kościelnego Johannisburg (Pisz) w prowincji kościelnej Prusy Wschodnie Kościoła Ewangelickiego Unii Staropruskiej. W 1925 roku do parafii Biała należało 5911 członków wspólnoty, której obszar obejmował 19 miejscowości i osad. Ostatnim niemieckim duchownym był pastor Heinrich Heldt. Był wyrazistym przeciwnikiem narodowego socjalizmu i członkiem Kościoła Wyznającego. Mimo kilkukrotnych pobytów w więzieniu mógł opiekować się swoją wspólnotą aż do wkroczenia Armii Czerwonej w 1945 roku. W zawierusze wojennej zginęli on i jego żona. Upamiętnia go Heinrich-Heldt-Haus, dom parafialny z wbudowaną kaplicą obecnej parafii ewangelicko-augsburskiej w Białej Piskiej, tuż za ratuszem w centrum miasta. Dawny ewangelicki kościół parafialny został zaraz po wojnie przekazany Kościołowi katolickiemu. Biała Piska jest dziś – podobnie jak Ełk (Lyck) i Wejsuny (Weissuhnen) – filią parafii w Piszu (Johannisburg) w diecezji mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce.
Parafia Biała Piska
Większość mieszkańców Białej Piskiej jest dziś wyznania katolickiego. Budynek kościoła został wywłaszczony na rzecz Kościoła katolickiego i jest obecnie pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli. Dawne wyposażenie wnętrza zaginęło, z wyjątkiem jednego krucyfiksu. W 2006 roku odnowiono fasadę budynku.
Dekanat Biała Piska
Biała Piska jest dziś ośrodkiem dekanatu o tej samej nazwie w diecezji ełckiej (Lyck) Kościoła katolickiego w Polsce.
Do dekanatu należy osiem parafii: kościół św. Andrzeja Boboli w Białej Piskiej, kościół Matki Boskiej Częstochowskiej w Drygałach (Drygallen, 1938–1945 Drigelsdorf), kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kumielsku (Kumilsko, 1938–1945 Morgen), kościół Najświętszej Maryi Panny w Okartowie (Eckersberg), kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Orzyszu (Arys), kościół Najświętszej Maryi Panny w Orzyszu, kościół św. Szczepana w Rożyńsku Wielkim (Groß Rosinsko, 1938–1945 Großrosen) i kościół Chrystusa Króla w Skarżynie (Skarzinnen, 1938–1945 Richtenberg).
Tekst: polskie tłumaczenie artykułu „Biała Piska”, niemieckojęzyczna Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0, wersja z 27 kwietnia 2026.
Historia gminy
Historia
Pierwsza osada została założona w 1482 roku nad strumieniem Gayle („Gayle” z języka pruskiego „biały”). W XIV wieku Białą i okolice zasiedlili polscy osadnicy, głównie Mazowszanie. Rozwój swój Biała zawdzięczała dogodnemu położeniu na szlaku handlowym. Zasłynęła głównie z dużych jarmarków bydła. 26 marca 1722 roku w Królewcu Fryderyk Wilhelm I, król pruski, nadał osadzie Bialla prawa miejskie. Biała Piska liczyła wówczas 600 mieszkańców.
Tekst: „Biała Piska (gmina)”, polskojęzyczna Wikipedia, licencja CC BY-SA 4.0, wersja z 3 stycznia 2026.
Dawna i dzisiejsza Biała Piska na zdjęciach
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
